تأملی روان‌شناختی و فرهنگی بر گریز انسان از خویشتن، با نگاهی به «بوف کور» صادق هدایت نویسنده معاصر

دکتر گوهر نو – پژوهشگر

 انسان‌ ها گاه از خود فرار می‌کنند !

شاید این جمله در نگاه نخست بیشتر به یک تعبیر شاعرانه شبیه باشد تا گزاره‌ای روان‌شناختی؛ اما اگر اندکی در معنای آن تأمل کنیم، به یکی از بنیادی‌ترین مسائل روان انسان نزدیک می ‌شویم: آیا ممکن است انسان از چیزی بگریزد که همیشه با اوست؟!

پاسخ  روشن است: آری است .

انسان می ‌تواند از خانه، شهر، کشور، شغل، رابطه یا گذشته خود فاصله بگیرد؛ اما گاهی آنچه واقعاً می ‌کوشد از آن بگریزد، نه جهان بیرون، بلکه تصویری از خویشتن است که تحمل دیدنش برای او دشوار شده است.!

ممکن است انسان ساعت‌ها خود را با کار، سرگرمی، معاشرت، مصرف، سفر، فضای مجازی یا حتی موفقیت مشغول کند، نه از سر علاقه، بلکه برای آنکه لحظه‌ای با سکوت درون خود تنها نماند. در چنین حالتی، مسئله «تنهایی» نیست؛ مسئله ناتوانی از تحمل مواجهه با خویشتن است.!

از منظر روان‌شناسی، اجتناب می‌تواند در کوتاه ‌مدت اضطراب و رنج را کاهش دهد؛ اما اگر به شیوه غالب مواجهه با هیجان‌ها و مسائل تبدیل شود، فرد ممکن است به جای حل مسئله، صرفاً از تجربه دردناک فاصله بگیرد. در نتیجه، آنچه سرکوب یا انکار شده است، ناپدید نمی‌شود؛ بلکه ممکن است در قالب اضطراب، تعارض، خشم، بی‌معنایی یا احساس بیگانگی دوباره ظاهر شود:

وقتی «خود واقعی» و «خود مطلوب» از هم دور می ‌شوند یکی از مفاهیم مهم در روان‌شناسی انسان‌گرا، به ‌ویژه در اندیشه کارل راجرز، مفهوم «ناهمخوانی»  میان تجربه واقعی فرد و تصویری است که از خود دارد یا احساس می‌کند باید داشته باشد.

در نظریه راجرز، انسان برای رشد سالم نیازمند رابطه‌ای است که در آن بتواند خود را بدون ترس دائمی از قضاوت تجربه کند. وقتی ارزشمندی فرد بیش از اندازه به تأیید دیگران وابسته شود، ممکن است به تدریج میان آنچه واقعاً احساس می ‌کند و آنچه «باید» احساس کند ،فاصله ایجاد شود. این شکاف می‌تواند سرچشمه رنج روانی باشد. در چنین شرایطی، انسان به ‌تدریج نقش خود را با «خود» اشتباه می ‌گیرد.!

دانش‌آموز باید همیشه موفق باشد.فرزند باید همیشه مایه افتخار خانواده باشد. مرد باید همیشه نیرومند باشد.

فرد موفق باید همیشه شاد باشد.! و سرانجام انسان چنان در نقش‌هایی که برایش تعریف شده‌اند فرو می‌رود که دیگر نمی ‌داند پشت این همه «باید»، «من چه می‌خواهم؟» چه معنایی دارد.!

شاید یکی از شکل‌های ظریف گریز از خود همین باشد: انسان آن‌قدر مطابق تصویری که دیگران از او ساخته ‌اند زندگی کند که سرانجام خودِ واقعی خویش را گم کند.!

فرهنگ؛ پناهگاه یا زندان؟

هیچ انسانی بیرون از فرهنگ زندگی نمی‌کند. خانواده، زبان، سنت، دین، تاریخ، طبقه اجتماعی، ارزش‌های اخلاقی و حتی تصور جامعه از «موفقیت» در ساختن هویت فرد نقش دارند.

فرهنگ می‌تواند به انسان معنا و تعلق بدهد؛ اما در شرایطی خاص، همین فرهنگ می ‌تواند به منبع فشار نیز تبدیل شود.

هر جامعه‌ای مجموعه‌ای از الگوهای مطلوب برای زندگی دارد. مشکل از جایی آغاز می ‌شود که این الگوها چنان مطلق شوند که فرد برای پذیرفته‌شدن مجبور باشد بخش‌هایی از وجود خود را انکار کند.

در اینجا مفهوم «خودبیگانگی» اهمیت پیدا می ‌کند.

« بيگانگي نگر كه من و يار چون دو چشم

   همسایه ایم و خانه هم را  ندیده ایم !»

خود بیگانگی را می ‌توان به ‌طور کلی وضعیتی دانست که در آن فرد میان خود و زندگی‌ای که می ‌کند، میان خواسته‌های درونی و نقش‌های اجتماعی، یا حتی میان خود و دیگران فاصله‌ای عمیق احساس می ‌کند.

پژوهش‌های ادبی درباره «بوف کور» نیز دقیقاً به همین قلمرو نزدیک شده‌اند و اثر« هدایت» را در پیوند با بیگانگی انسان مدرن، گسست از جامعه و ناتوانی در برقراری رابطه معنادار با خویشتن و جهان بررسی کرده‌اند.

 «بوف کور»؛ روایتی از گریز یا زندانی‌شدن در خویشتن؟

اینجاست که می ‌توان  گفت : «بوف کور» تمثیلی از گریز انسان از خویشتن است؟!

تردیدی نیست که «بوف کور» را نباید به یک «رمزگشایی» ساده فروکاست و گفت هر شخصیت یا هر تصویر فقط نماینده یک مفهوم روان‌شناختی مشخص است. اثر هدایت بسیار پیچیده‌تر از آن است. بااین‌حال، می ‌توان آن را به‌عنوان روایتی ادبی از گسست انسان از خویشتن، دیگری و جهان خواند.

راوی «بوف کور» در فضایی زندگی می ‌کند که مرز میان واقعیت و خیال، گذشته و حال، خود و دیگری و حتی زندگی و مرگ دائماً متزلزل می ‌شود. روایت نیز به‌ صورت خطی و مطمئن پیش نمی ‌رود؛ گویی ذهن راوی در حلقه‌ای بسته گرفتار است.!

یکی از پژوهش‌های دانشگاهی درباره این اثر، «بوف کور» را از منظر دوگانگی و صدای درونی بررسی کرده و بر نقش «سایه» و رابطه آن با راوی تأکید می ‌کند. این نکته از نظر روان‌شناختی بسیار تأمل‌برانگیز است.

در زبان «یونگ»، «سایه» می‌تواند استعاره‌ای برای بخش‌هایی از شخصیت باشد که فرد آنها را نمی‌پذیرد یا نمی‌تواند به ‌سادگی با آنها مواجه شود. البته نباید شخصیت راوی هدایت را مستقیماً معادل مفهوم بالینی «سایه» در نظریه یونگ دانست؛ اما از منظر تفسیری، گفت‌وگوی انسان با بخشی از خویشتن که برایش بیگانه و در عین حال آشناست، به یکی از محورهای مهم خوانش اثر تبدیل می ‌شود.

در اینجا «گریز از خود» معنای تازه‌ای پیدا می‌کند:انسان از خویش می‌گریزد، اما هرچه بیشتر می‌گریزد، بیشتر در خود گرفتار می ‌شود.!

این شاید یکی از تراژیک ‌ترین اشکال گریز باشد. زن اثیری؛ دیگری یا تصویر گمشده خویشتن؟

تصویر زن اثیری نیز در این چارچوب قابلیت خوانش‌های گوناگون دارد. می ‌توان او را فقط یک شخصیت داستانی دانست؛ اما می‌توان از منظر روان‌شناختی ـ نمادین نیز پرسید:

آیا راوی با یک «دیگری واقعی» مواجه است یا با تصویری که ذهن خودش از دیگری ساخته است؟!

در این خوانش، مشکل فقط ناتوانی در برقراری رابطه با دیگری نیست؛ بلکه ناتوانی در دیدن دیگری به ‌عنوان موجودی مستقل از خیال و نیازهای خویشتن نیز مطرح می ‌شود.

راوی گاه چنان در تصویر ذهنی خود از دیگری گرفتار است که رابطه واقعی جای خود را به رابطه با یک تصویر می ‌دهد.!این پدیده در زندگی واقعی نیز کم ‌وبیش آشناست.

انسان گاهی عاشق شخصی نمی‌شود که روبه ‌رویش ایستاده است؛ عاشق تصویری می‌شود که ذهنش از او ساخته است.! و هنگامی که واقعیت با تصویر هماهنگ نیست، به جای اصلاح تصویر، ممکن است واقعیت را انکار کند.!

از این منظر، «بوف کور» فقط داستان گریز از خویشتن نیست؛ داستان ناتوانی در مواجهه با واقعیتِ دیگری نیز هست.!

گذشته‌ای که رها نمی‌ شود

یکی از وجوه مهم «بوف کور»، پیوند میان روان فردی و گذشته فرهنگی است.

پژوهش‌های جدیدتر درباره اثر هدایت نشان داده‌اند که می‌توان در آن رابطه‌ای میان روان فردی، نوستالژی، گذشته فرهنگی و کشمکش میان سنت و مدرنیته مشاهده کرد .اینجا «گریز» شکل دیگری پیدا می ‌کند.

گاهی انسان نمی‌تواند از گذشته بگریزد، زیرا گذشته فقط پشت سر او نیست؛ درون او زندگی می‌کند.!

خاطره، زبان، خانواده، فرهنگ و تاریخ، بخشی از ساختار روانی انسان می ‌شوند. بنابراین فرار از گذشته، اگر به معنای حذف و انکار آن باشد،  به آزادی نمی ‌انجامد.!

شاید آزادی واقعی نه در فراموش‌کردن گذشته، بلکه در بازفهمیدن آن باشد. از فروید تا یونگ؛ آیا آنچه می‌گریزیم، به ناخودآگاه می ‌رود؟!

در روان‌کاوی کلاسیک، مفهوم واپس ‌رانی اهمیت زیادی دارد: برخی تجربه‌ها، امیال یا تعارض‌ها ممکن است از آگاهی کنار زده شوند، اما این به معنای نابودی آنها نیست.

در خوانش‌های روان‌کاوانه از «بوف کور» نیز تلاش شده است برخی تعارض‌های راوی از طریق مفاهیمی چون ناخودآگاه، میل واپس‌رانده، بحران هویت و خاطرات آسیب ‌زا فهمیده شود. البته این نوع تفسیر، نقد ادبی روان‌کاوانه است، نه تشخیص بالینی صادق هدایت یا راوی داستان؛ این تمایز برای یک بحث علمی ضروری است.

از سوی دیگر، در روان‌شناسی تحلیلی یونگ، مواجهه با بخش‌های طردشده شخصیت و حرکت به سوی نوعی یکپارچگی روانی اهمیت پیدا می ‌کند. از این منظر می ‌توان گفت: هرچه بیشتر بخشی از خود را انکار کنیم، احتمال دارد آن بخش به شکل دیگری در تجربه ما بازگردد.!

خشم انکارشده ممکن است در روابط ظاهر شود.

ترس انکارشده ممکن است به اضطراب تبدیل شود.

نیاز انکارشده ممکن است در قالب وابستگی خود را نشان دهد. و هویت سرکوب ‌شده ممکن است روزی به صورت یک بحران عمیق سر برآورد.

انسان فقط به «خودشناسی» نیاز ندارد؛ به معنا نیز نیاز دارد.در اینجا اندیشه ویکتور فرانکل اهمیت پیدا می ‌کند.

در رویکرد معنا‌محور فرانکل، جست‌وجوی معنا یکی از نیروهای بنیادی انسان تلقی می ‌شود. انسان فقط می ‌خواهد زنده بماند؛ می ‌خواهد بداند برای چه زندگی می ‌کند.؟!

از این منظر، گریز از خود گاهی نتیجه فقدان معناست.انسانی که نمی‌داند چرا زندگی می‌کند، ممکن است دائماً خود را با «چه چیزی» سرگرم کند!

چه چیزی بخرم؟ کجا بروم؟چگونه موفق‌تر شوم؟ و..اما پرسش بنیادی‌تر همچنان بی‌پاسخ می‌ماند:

برای چه؟!

شاید بخشی از اضطراب انسان معاصر نه از کمبود امکانات، بلکه از وفور انتخاب‌ها بدون معنای روشن ناشی می ‌شود.؟!انسان می‌تواند هزار راه برای فرار پیدا کند؛ اما اگر نداند به کدام سو می ‌رود، هر راهی ممکن است فقط شکل دیگری از سرگردانی باشد.در عصر جدید، این مسئله شکل تازه‌ای نیز پیدا کرده است.

شبکه‌های اجتماعی جهانی ساخته‌اند که در آن انسان دائماً خود را با نسخه‌های ویرایش‌شده زندگی دیگران مقایسه می‌کند. دیگران را در بهترین لحظه‌های زندگی‌شان می‌بینیم و خود را با تمام ضعف‌ها، تردیدها و شکست‌های پنهانمان مقایسه می‌کنیم. نتیجه می‌تواند شکاف میان «خود واقعی» و «خود مطلوب» را افزایش دهد.

پس چگونه از گریز به بازگشت برسیم؟

بازگشت به خویشتن به معنای فرو رفتن بیمارگونه در خود نیست. خودشناسی با خودشیفتگی تفاوت دارد.

بازگشت به خود یعنی توانایی دیدن خویشتن با صداقت؛ پذیرفتن ضعف‌ها بدون تسلیم ‌شدن در برابر آنها؛ شناختن زخم‌ها بدون تبدیل ‌کردن آنها به هویت؛ و تشخیص خواسته‌های واقعی از خواسته‌هایی که صرفاً برای دریافت تأیید دیگران آموخته‌ایم.

گاهی نخستین قدم، تحمل سکوت است.

گاهی گفت‌وگویی صادقانه.

گاهی نوشتن.

گاهی پذیرفتن یک شکست.

گاهی کمک گرفتن از روان‌درمانگر.

و گاهی فقط پرسیدن یک سؤال ساده:

 «اگر دیگران هیچ انتظاری از من نداشتند، من چه کسی می ‌خواستم باشم؟ »

پاسخ این سؤال ممکن است آسان نباشد؛ اما همین دشواری می ‌تواند نشانه آن باشد که به لایه‌ای عمیق‌تر از خویشتن نزدیک شده‌ایم.

  انسان از خودش نمی‌تواند فرار کند!

شاید تراژدی انسان این نیست که نمی‌تواند از خودش فرار کند؛ بلکه این است که گاهی سال‌ها تلاش می‌کند.

خانه عوض می‌کند، اما خاطره را با خود می‌برد. رابطه عوض می‌کند، اما الگوهای درونی را با خود می ‌برد.شغل عوض می‌کند، اما ترس‌هایش را با خود می ‌برد.شهر و کشور عوض می ‌کند، اما پرسش‌های بی ‌پاسخ را با خود می‌برد.و سرانجام ممکن است دریابد که دشمن اصلی بیرون نبوده است؛درون بوده است؛ اما نه به معنای دشمنی با خویشتن، بلکه به معنای بخش‌هایی از خود که هرگز فرصت شنیده ‌شدن نیافته‌اند.

از این منظر، «بوف کور» را می‌توان یکی از تاریک‌ترین تصاویر ادبی این وضعیت دانست: انسانی که در اتاقی بسته، در برابر سایه‌ها و تصویرهای ذهن خویش، به جست‌وجوی معنای وجود می‌پردازد؛ انسانی که هرچه بیشتر در جهان بیرون و درون خود سرگردان می ‌شود، مرز میان «من» و «دیگری» برایش مبهم‌تر می‌گردد. پژوهش‌های ادبی نیز این اثر را با مفاهیمی چون بیگانگی، اضطراب وجودی، مرگ، دوگانگی و بحران انسان مدرن پیوند داده‌اند.

اما شاید تفاوت میان انسان تراژیک «بوف کور» و انسانی که می‌تواند از گریز بازگردد، در یک چیز باشد: توانایی مواجهه؛با گذشته ؛ ترس ؛ تنهایی ؛ دیگری وسرانجام، مواجهه با خویشتن. زیرا شاید رهایی، آن‌گاه آغاز شود که انسان دیگر نپرسد:

 «چگونه از خودم فرار کنم؟ »

بلکه بپرسد:

 «چگونه خودم را بفهمم؟ »

و شاید تمام فاصله میان گریز و رهایی، همین یک پرسش باشد. و چه بسیار زندگی‌هایی که نه با تغییر جهان، بلکه با بازگشت انسان به خودش دوباره آغاز شده‌اند.!

 .  .