زین العابدین مراغهای نویسنده ؛ تاجر و مبارزه سیاسی در سال ۱۲۵۵ هجری قمری
در مراغه به دنیا آمد. اویکی از مهمترین نویسندگان دوران قاجار است. اجداد زین العابدین
مراغهای از خانهای مهاباد بودند. پدر زین العابدین مراغهای مشهدی علی نام داشت
که علاوه بر بازرگانی، در سیاست نیز فعالیت می کرد و به جریان آزادیخواه آن روزگار
پیوسته بود. زین العابدین مراغهای تحصیلات ابتدایی خود را در دبستان گذراند و
ادامهی تحصیلات خود را در مکتب طی کرد. پس از آن به حجرهی پدر رفت تا در آنجا
تجربه اندوزد. اما در آن سالها زندگی چندان روی خوشی به وی نشان نداد و او مجبور
شد که ایران را به مقصد تفلیس ترک کند.
زینالعابدین مراغهای با اندک مایهای که داشت مانند بسیاری از تجار ورشکسته آن
زمان راهی قفقاز شد؛ او در شهر تفلیس، مرکز گرجستان، که در آن اوان کسی از ایرانیان
در آنجا نبود، رحل اقامت افکند و در مدت سه چهار سال چند هزار منات از بقالی فراهم
آورد. کمکم عدهای از ایرانیان کارگر تفلیس روی آوردند و میرزا اسدالله ناظم الدوله،
ژنرال کنسول ایران در تفلیس، او را به ویس کنسولی (نایب قنسولی) شهر کتائیس معین
کرد. در این مقام در یاری رساندن به ایرانیان مقیم خارج کوششها به خرج داد. پس از
مدتی باز دست خالی مانده ناچار به کریمه رفت و در آنجا بار گشود. دو برادر گاهی به
استانبول رفته خرید جزئی میکردند و در کریمه به بهای بیشتری میفروختند، تا در
اندک زمانی باز سرمایه کافی به دست آوردند.
در سال ۱۲۹۴ هـ. ق، جنگ روس و عثمانی درگرفت و برادران به یالتا، شهر ییلاقی
امپراتور، رفتند و در آنجا کارشان رونق گرفت و سر و کاشان با امیران، درباریان و اهل
دیوان افتاد و زین العابدین به وسیله شاهزاده خانم، زوجه پرنس ورانسوف معروف، به
امپراتریس معرفی شد و حرمت برادران به جایی رسید که از او خواستند که تبعیت
دولت روس را بپذیرد تا امتیازاتی به او بدهند و چون در این باره اصرار ورزیدند و او
چند مرتبه در استانبول از کنسولگری اذیت و حقارت دیده بود، قبول تبعیت کرد. چند سال
بعد در استانبول تأهل اختیار کرد و زن خود را نیز به یالتا آورد و از او صاحب سه فرزند
شد و سالها در آنجا به سربرد. اما عشق و علاقه به میهن دمی آسوده اش نمیگذاشت
و پیوسته خود را به گناه خیانت به کیش و میهن نکوهش میکرد و از اینکه «طوق لعنت
تبعیت اجنبی را به گردن انداخته» و در چنان موقعی که برادران او در زیر فشار جور و
ستم حکام مستبد جان میدهند، او دور از پیکار سیاسی در مملکت غربت زندگی آرام و
آسودهای میگذراند، همواره با وجدان خود در کشمکش بود. بالاخره تصمیم خود را
گرفت و مغازه و کالای خود را به بهای ارزان فروخته و رهسپار استانبول شد و خانواده
خود را در آنجا گذاشته برای ادای فرضیه حج عازم مکه شد. حاجی زینالعابدین سالها
با تبعیت روس در استانبول میزیست تا بالا خره به وسیله میرزا محمود خان
علاءالملک، سفیر کبیر ایران در عثمانی، تقاضای ترک تبعیت از دولت روسیه کرد و این
کار به دست پرنس ارفعالدوله انجام یافت و بالاخره در نهم فوریه سال ۱۹۰۴م که روز
اول جنگ ژاپن و روسیه بود تقاضایش پذیرفته شد.
حاجی زینالعابدین برای همیشه در ترکیه اقامت گزید و از راه قلم به مبارزات سیاسی
پرداخت. وی به اعتراف خود «معانی و بیان و منطق برهان نخوانده و علوم و ادبیات
ندیده» ولی به هر حال مرد با سواد، کتابخوانده و آشنا به اوضاع زمان و عصر
آزادیخواهی بود، در مدت اقامت خود در عثمانی مخصوصاً با روزنامه شمس استانبول
همکاری داشت و علاوه بر کتاب سیاحتنامه، مقالات سودمندی در آن روزنامه و نیز در
روزنامه حبلالمتین کلکته مینوشت، تا آنکه به سال ۱۳۲۸ هـ. ق، در هفتاد و سه
سالگی در استانبول در گذشت.
آثار
تنها اثر زین العابدین مراغه ای، سیاحتنامه ابراهیم بیک است. در بررسی این اثر مورخان
معاصر، به تأثیر عظیم این کتاب در آگاهی و تهییج مردم اشاره کرده اند. سیاحت نامه ی
ابراهیم بیگ، سراسر نقد است که گاه در گستره ی روایت توصیفی جزء به جزء راوی از
مشاهداتش، و گاه به نقل از دیگری بیان می شود. د. او یک تصویرگر صرف نیست؛ به
نقد و تحلیل نیز می پردازد در واقع سفرنامه را دست مایه ی نقد اجتماعی و سیاسی و
اخلاقی قرار داده است »
کتاب سیاحت نامه ابراهیم بیک اثر زین العابدین مراغهای در اواخر سلطنت و حیات
ناصرالدین شاه چاپ و منتشر شد و تاریخی شیرین و واقعی از وضعیت ایران در زمان
قاجار را شرح میدهد.
«سیاحت نامه ابراهیم بیگ یا بلاى تعصب او» در حدود سال ۱۳۲۱ هجری قمری در
استانبول منتشر شد و تاثیر زیادی در آگاهی اجتماعی و سیاسی جامعه ایران در آستانه
جنبش مشروطه داشت. این کتاب با گزارش یک مسافرت آغاز می شود و در انتها تمثیلی
می گردد. ابراهیم بیگ تاجر زاده ای ایرانی است که در مصر بزرگ شده و در عالم خیال
ایران را منزه ترین مکان دنیا می داند. جلد اول این سیاحت نامه با عنوان فرعی «بلای
تعصب او» و چاپ قاهره، از دیدگاه ابراهیم بیگ روایت می شود، جلد دوم «نتیجه تعصب
او» نام دارد و از زبان یوسف عمو نقل می شود. در جلد سوم با عنوان فرعی «ثمره
تعصب او» و چاپ کلکته، نویسنده رویای یوسف عمو در مصر را به یاد می آورد که
صحنههای آن بی شباهت به کمدی الهی دانته نیست.
این کتاب تاثیر زیادی در آگاهی اجتماعی و سیاسی جامعه ایران در آستانه جنبش مشروطه
ایران داشته است و میتوان آنرا آیینهای تمام قد از ایران زمان قاجار دانست.
سیاحتنامه ابراهیمبیگ در واقع دائرةالمعارف جامع اوضاع ایران در اواخر قرن سیزدهم
هجری است که با قلمی تند و بی پروا و بی گذشت تحریر شده است…. این نخستین رمان
اصیل اجتماعی از نوع اروپایی در زبان فارسی است که زندگی مردم ایران را همچنان که
بوده تشریح کرده است.
زین العابدین مراغهای از نگاه دیگران
ادوارد براون، ایرانشناس نامی، یکی از کسانی است که به اهمیت کتاب سیاحتنامهی
ابراهیم بیگ و تأثیر زین العابدین مراغهای در تاریخ معاصر ایران پرداخته است. او
معتقد است که انتشار این کتاب در میان مردم باعث شد که جامعهی ایران نسبت به
قاجاریه حس نفرت و انزجار پیدا کنند. به همین دلیل در حکومت قاجاریه با کسانی که این
کتاب را میخواندند، مورد غضب قرار میگرفتند.
ناظم االسالم کرمانی در تاریخ بیداری ایرانیان اشاره می کند که سیاحتنامه در انجمن ها و
محافل آزادی خواهان خوانده می شده و »اهالی انجمن و فدائیان وطن بعضی به حال تباکی
و بعضی از کثرت حزن و غم از خود رفته و حالت بهت به آنها دست داده تا چندی حالت
یک کلمه سخن گفتن باقی نبود. همّ و غم غریبی عارض هر یک گردیده به اوضاع غریبه
مملکت و گرفتاریهای عجیبه این ملت سر به گریبان تعجب و حیرت و سرافکندگی و
فکرت
فکرت فرو برده ……«) تاریخ بیداری ایرانیان، ناظم االسالم کرمانی: ۱۷۷(
آیت اهلل سید محمد طباطبایی از رهبران جنبش مشروطیت نیز »برای آگاهی عموم وطن
دوستان از خرابی و نواقص« اوضاع آن عصر و »به جوش آوردن خون غیرت و حمیت
ملی » و دعوت مردم به اتفاق و اتحاد، خواندن کتاب را به همگان سفارش می فرمود. )
(دیداری با اهل قلم، یوسفی: ۱۱۲)
اهمیت کتاب
این کتاب شامل انتقاداتی اساسی و مهم از جامعه ایران است که بعضی از آنها هنوز هم
وارد هستند و در بین مردم ریشه دارند. در ایجاد جنبش مشروطه نقش داشته و مطالعه
آن در زمان حاضر هم در تصحیح برخی عادات ایرانیان نقش خواهد داشت. بدین ترتیب
کتابی بدون زمان انقضا محسوب میشود!
Recent Comments/نظرات اخیر