میرزا محمدرضا خان کلهر در سال (۱۲۰۸، در گیلانغرب متولد گردید و در – ۲۹ مرداد سال ۱۲۷۱
درتهران در گذشت . او از خوشنویسان پرآوازهٔ دوره ناصری و از نستعلیقنویسان مؤثر در تاریخ هنر
ایران بهشمار می رود که شیوهای خاص در نستعلیقنویسی ایجاد کرد. این شیوه پس از او و تا زمان
حاضر شیوهٔ رایج نستعلیق نویسی دوران معاصر محسوب می شود.
محمدرضا کلهر، فرزند محمدرحیم بیگ خمان جلودار فوج سواره رو ایل کلهر بود. خمان نام جد اول این
طایفه است. به این خاطر که مادر او را در کوه و به حالت (خم شده) خمیده و در شرایط نامساعد
(احتمالاً حمله راهزنان) به دنیا آورد؛ او را «خَمان» نامید به معنای (غمگین-غم دار) یا کسی که مادر به
(حالت خم شده) او را زاده باشد. در درگیری که بین ایل کلهر (به سردستگی پدر وی) با قشون دولتی
روی داد میرزا هم حضور داشت و بعد به تصمیم پدر، پسران خانواده از طایفه هجرت کردند ابتدا به
نفت شهر و سپس تهران قدیم مهاجرت کردند .بدین ترتیب او در ابتدای ساکن شدن در تهران، برای در
امان بودن نام عامهٔ «کلهر» را به جای نام پدری می آورد که بعدها هم بخاطر استعمال فراوان به نام
اصلی و هنری وی در تاریخ هنر ایران ثبت و ضبط شد.
خوشنویسی
در نوجوانی به کار خوشنویسی رو آورد؛ طی حوادثی به تهران آمد و نزد میرزا محمد خوانساری شاگرد
محمد مهدی تهرانی تعلیم خط گرفت. از آنجایی که از استادان خود پیشی گرفت از روی خطوط
باقیمانده از میرعماد مشق کرد. حتی یکبار به اصفهان رفت تا از روی کتیبه معروف میرعماد در تکیه
میرفندرسکی مشق کند. صاحبنظران این مشقها و تلاشهای شبانهروزی و جانفرسای کلهر را در
خلقیات ویژه او می دانند که برخی معتقدند رفع عیوب فنی و زیباشناختی نستعلیق بود.
او افزون بر نستعلیق در شکسته نستعلیق نیز استاد بود. رضا کلهرچون در نستعلیق سرآمد شد و
شهرت یافت . ناصرالدین شاه خواست که وی در وزارت انطباعات (وزارت چاپ) به کار گمارده شود
اما از آنجایی که میرزا مردی بلند همت و آزادمنش بود؛ نپذیرفت و به کتابتی مختصر و دستمزدی اندک
می ساخت. او در ضمن کار خوشنویسی روزنامه وقایع اتفاقیه را انجام می داد که به تدریج چاپ می
شد. با شیوع همگانی وبا در تهران، او هم مبتلا شد و در روز جمعه ۲۵ محرم الحرام سال ۱۳۱۰ در
گورستانی در حسن آباد که اکنون محل آتشنشانی شهرداری تهران است به خاک سپرده شد.
محمدرضا کلهر با نگارش روزنامههایی چون شرف و شرافت و کتابهایی چون فیضالدموع
وسفرنامههای ناصرالدین شاه قاجار به خراسان نمونههایی برای تمرین مشق در وسعت زیاد برای
مشتاقان بهجای گذاشت. او به جهت خوشنویسی بر روی سنگ و با مرکب غلیظ که برای چاپ سنگی
اجتناب ناپذیر بود شیوهای ای پدید آورد که حروف آن چاق و کشیدهها کوتاه بودند. از آنجایی که
ارتباط خوشنویسان در اواخر دوره قاجار با سلسله اساتید قدیمی قطع شده بود آثار چاپ شده
کلهر سرمشق خوبی برای علاقه مندان به خط به شمار می رفت این شیوه تا همین یکی دو دهه اخیر،
شیوهٔ رایج و مطلوب خوشنویسان معاصر بود.
میرزا محمد رضا کلهر مردی پاکدامن، بلند نظر، هنردوست و خوش محضر بود و از لذایذ دنیا جز هنر
خود به بچیزی علاقه ای نداشت. برخی از روزها هجده ساعت را صرف مشق خط می کرد و اغلب
خط های خود را چون مناسب طبع بلند خود و دور از انتظارش می یافت ؛محو کرده و از بین می
برد.! بیشتر آنچه از او مانده رقم (امضاء) ندارد. او برای امرار معاش به کتابت چند کتاب پرداخته که
خوشبختانه باقی ماندهاند. از مهمترین آثار خطی اوفیضالدَموع است که در کتابخانه سلطنتی ایران
نگهداری می شده است.
آثار
از میرزا محمد رضا کلهر، دو دسته آثار باقی مانده است:
الف) آثار چاپ سنگی عبارتند از: مخزن الانشاء، قسمتی از دیوان فروغی بسطامی، قسمتی از ریحانه
الادب ذکاءالملک فروغی، قسمتی از دیوان قاآنی، منتخب السلطان سعدی و حافظ، مناجات خواجه
انصاری، رساله غدیریه، فیض الدموع، نصایح الملوک، قسمتی از سفرنامه کربلای ناصر الدین شاه،
روزنامه اردوی همایون و قسمتی از روزنامه شرف.
ب ) آثار دست نویس آن استاد عبارتند از: مخزن الانشاء، فیض الدموع، گاهنامه ها و تقویم ها، خواص
السور (در حاشیه و متن قرآن مجید)، سیاه مشق ها، فرامین، مناشیر و عریضه های گوناگون .
ویژگی های خط کلهر
“کلهر یکی از ستونهای اصلی خط نستعلیق است که کلمه را بدون برداشتن قلم از روی کاغذ
مینوشت که این کار در چاپ نویسی لازم بود. البته او شکسته نستعلیق و تعلیق را نیز خوب می
نوشت؛ اما گویا ابهت کلمات و قواعد نستعلیق باعث شد که زیاد به شکستهنویسی نپردازد. او از
خوشنویسانی است که با تکیه بر نبوغ سرشارش، بر اساس اصول و خواست زمانه، برپایه روش
میرعماد سبکی جدید را پی ریخت و نستعلیق را با صنعت تازه وارد چاپ سنگی، آشتی داد. در واقع
ظریف بودن حروف مانعی برای چاپ سنگی نستعلیق بود و همین امر سبب شد که او با تغییراتی در
سبک و روش میرعماد، شیوه تازهای را برای نستعلیق به وجود آورد که مناسب برای صنعت چاپ
باشد.
سبک و شیوه خطاطی کلهر در طول دورههای پس از او مورد استقبال فراوانی قرار گرفت و بسیاری
سعی کردند از شیوه و روش او استفاده کنند. ” فرادی” از استادان نستعلیق معاصر درباره نوآوری
و تلاشهای کلهر و مکتبش معتقد است: «مکتب کلهر بر اساس اصول و خواست زمان پیدا می شود و
پیش از او همه از سبک میرعماد تقلید می کردند اما پس از کلهر، همه مقلد او شدند.»
وی کتاب ها و نشریات بسیاری را برای چاپ سنگی نگاشت و در کنار آنها سیاه مشق هایی نیز از وی
باقی است .
نقطه پایان
سرانجام میرزا محمدرضا کلهر، خوشنویس در ۲۹ مرداد ۱۲۷۱ خورشیدی در اثر بیماری وبا درگذشت .
Recent Comments/نظرات اخیر