آیا انسان اسیر اندیشه‌ های خویش است ؟!

دکتر گوهر نو – پژوهشگر

(آیا ما جهان را آن‌گونه که هست می‌بینیم، یا آن‌گونه که ذهنمان به ما نشان می‌دهد؟ آیا رنج‌های ما تنها از حوادث بیرونی سرچشمه می‌گیرند، یا گاه ذهن ما با تفسیرهای نادرست، بر بار آن‌ها می‌افزاید؟ )

  زندانی که کلیدش در دست ماست

شاید شگفت‌انگیزترین زندانی که انسان در طول زندگی تجربه می‌کند، زندانی باشد که نه دیواری دارد، نه میله‌ای و نه نگهبانی؛ زندانی که در سکوت ذهن او بنا می ‌شود و گاه چنان نامرئی است که زندانی، حتی از اسارت خویش نیز آگاه نیست.! این زندان، حاصل اندیشه‌ها، خاطره‌ها، ترس‌ها، پیش‌داوری‌ها و باورهایی است که به‌تدریج در وجود ما ریشه می‌دوانند و بر شیوه دیدن جهان، انتخاب کردن، دوست داشتن و حتی رنج کشیدنمان سایه می‌اندازند.

انسان تنها با واقعیت‌ها زندگی نمی ‌کند؛ او با تفسیری که از واقعیت‌ها می‌سازد نیز زندگی می ‌کند. دو نفر ممکن است در شرایطی یکسان قرار گیرند، اما یکی آن را فرصتی برای رشد بداند و دیگری نشانه‌ای از شکست و بی‌عدالتی. حادثه یکی است، اما جهان درونی آن دو یکسان نیست.

از همین‌جا پرسشی اساسی سر برمی ‌آورد: آیا ما فرمانروای ذهن خویش هستیم یا ذهن، بی‌آنکه بدانیم، فرمانروای زندگی ماست؟

روان‌شناسی؛ هنگامی که اندیشه به واقعیت تبدیل می ‌شود

ذهن انسان دستگاهی شگفت‌انگیز برای شناخت جهان و پیش‌بینی آینده است؛ اما همین توانایی، گاه به سرچشمه اضطراب و محدودیت تبدیل می ‌شود. ذهن برای آنکه ما را از خطر دور نگه دارد، پیوسته گذشته را مرور می‌کند، آینده را می‌سنجد و برای رویدادهای مبهم توضیح می ‌سازد. مشکل از جایی آغاز می‌شود که این توضیح‌ها را به‌جای واقعیت می ‌پذیریم.

کسی که در گذشته با بی‌مهری روبه‌رو شده است، ممکن است در هر رابطه تازه‌ای انتظار طرد شدن داشته باشد. فردی که یک بار شکست خورده، شاید هر فرصت جدید را با بیم تکرار شکست بنگرد. انسانی که از قضاوت دیگران می ‌ترسد، ممکن است سال‌ها از بیان عقیده خویش خودداری کند؛ نه به این دلیل که توانایی سخن گفتن ندارد، بلکه چون ذهنش پیشاپیش محکومیتی را صادر کرده است که هنوز در جهان بیرون رخ نداده است.!

در روان‌شناسی شناختی، به نقش تفسیرها و الگوهای فکری در شکل‌گیری هیجان و رفتار توجه ویژه‌ای شده است.« آرون بک»، از چهره‌های برجسته این حوزه، نشان داد که برداشت‌های انسان از رویدادها می ‌توانند در شکل‌گیری و تداوم مشکلات هیجانی نقش داشته باشند. همچنین« آلبرت الیس» بر تأثیر باورها و ارزیابی‌های فرد در واکنش‌های عاطفی تأکید کرد.

برای مثال، اگر دوستی به پیامی پاسخ ندهد، ممکن است ذهنی چنین نتیجه بگیرد که «او دیگر مرا دوست ندارد» و ذهنی دیگر احتمال دهد که «شاید گرفتار کاری شده است». در حالت نخست، یک اتفاق ساده به اندوه و دلخوری می‌انجامد؛ در حالت دوم، همان اتفاق تا روشن شدن حقیقت، معنای قطعی و دردناکی پیدا نمی‌کند.

این بدان معنا نیست که همه رنج‌ها ساخته ذهن‌اند یا مشکلات واقعی را باید نادیده گرفت؛ بلکه مسئله آن است که میان خودِ رویداد و معنایی که به آن می‌بخشیم تفاوت بگذاریم.

گاه ما نه از آنچه اتفاق افتاده، بلکه از آنچه درباره آن اندیشیده‌ایم، بیشتر رنج می ‌بریم.!

گذشته؛ مهمانی که از خانه ذهن بیرون نمی ‌رود

یکی از جلوه‌های اسارت ذهن، زندگی کردن در گذشته است. خاطره‌ها سرمایه‌های گران‌بهای زندگی‌اند؛ هویت ما را شکل می‌دهند، تجربه‌هایمان را حفظ می ‌کنند و به تصمیم‌های امروزمان جهت می‌بخشند. اما همین خاطره‌ها، اگر پیوسته و بی‌وقفه تکرار شوند، می‌توانند ما را از زندگی در زمان حال محروم کنند.

برخی انسان‌ها سال‌ها با حسرت فرصت‌های ازدست‌رفته زندگی می‌کنند؛ با خود می‌گویند اگر آن تصمیم را نگرفته بودم، اگر آن پیشنهاد را پذیرفته بودم، اگر آن شخص را از دست نداده بودم، زندگی‌ام مسیر دیگری پیدا می ‌کرد. آنان در دادگاهی خیالی، بارها گذشته را محاکمه می ‌کنند، بی‌آنکه بتوانند حکم تازه‌ای برای آن صادر کنند.

در سوی دیگر، کسانی هستند که خاطره رنج‌ها و بی‌مهری‌های گذشته را همچون عینکی تیره بر چشم دارند و جهان امروز را از پشت آن می ‌بینند. آنان ممکن است فرصت‌های تازه را به دلیل زخم‌های قدیمی از دست بدهند و به کسانی بی‌اعتماد شوند که هیچ نقشی در رنج‌های پیشینشان نداشته‌اند.

البته فراموش نکنیم که بعضی خاطرات دردناک، آثار عمیق روانی بر جای می‌گذارند و رهایی از آن‌ها همیشه با تصمیمی ساده ممکن نیست. بااین‌حال، می‌توان آموخت که گذشته بخشی از داستان زندگی ماست، نه تمام آن.

گذشته را نمی‌توان تغییر داد، اما می‌توان رابطه خود را با آن تغییر داد. بلوغ روانی شاید از همین‌جا آغاز شود: از هنگامی که انسان به‌جای تکرار بی‌پایان پرسش «چرا چنین شد؟»، می‌پرسد «اکنون با آنچه رخ داده است، چگونه زندگی کنم؟ »

جامعه‌شناسی؛ ذهن ما تا چه اندازه محصول جامعه است؟

آیا اندیشه‌های ما حقیقتاً از آنِ خود ما هستند؟ آیا ارزش‌ها، آرزوها و معیارهایی که بر اساس آن‌ها زندگی می‌کنیم، همگی حاصل انتخاب آزادانه ما هستند؟ یا جامعه، خانواده، آموزش، فرهنگ و رسانه‌ها پیش از آنکه فرصت اندیشیدن مستقل پیدا کنیم، بخشی از پاسخ‌ها را در ذهنمان کاشته‌اند؟!

انسان در خلأ رشد نمی‌کند. از نخستین سال‌های زندگی می‌آموزد چه چیزی پسندیده است، چه رفتاری مایه شرمساری است، موفقیت را در چه باید جست‌وجو کرد و ارزش آدم‌ها با چه معیارهایی سنجیده می‌شود. این آموخته‌ها برای زندگی اجتماعی ضروری‌اند؛ اما هنگامی که بدون پرسش و بررسی پذیرفته شوند، ممکن است به محدودیت‌های درونی تبدیل گردند.

جامعه‌ای که ارزش انسان را عمدتاً با ثروت، مقام، مدرک تحصیلی یا شهرت می‌سنجد، ناخواسته ذهن افراد را به رقابتی پایان‌ناپذیر سوق می‌دهد. فرد به‌تدریج به‌جای آنکه بپرسد «چه زندگی‌ای برای من معنادار است؟»، می‌پرسد «دیگران درباره من چه قضاوتی خواهند کرد؟»

در چنین فضایی، حتی شادی نیز ممکن است به نمایش تبدیل شود. فرد نه برای تجربه کردن لحظه‌ای خوشایند، بلکه برای ثبت و نشان دادن آن به دیگران زندگی می ‌کند. شبکه‌های اجتماعی با نمایش گزینش‌شده‌ای از موفقیت‌ها، سفرها، روابط و دستاوردهای دیگران، می‌توانند این احساس را تشدید کنند که زندگی ما همواره چیزی کم دارد.

در این میان، اندیشه‌های اروینگ گافمن درباره نمایش خود در زندگی اجتماعی، به ما کمک می‌کند بفهمیم چگونه افراد در موقعیت‌های مختلف، تصویری از خویش عرضه می ‌کنند و می‌کوشند برداشت دیگران را مدیریت کنند. این تلاش، بخشی طبیعی از زندگی اجتماعی است؛ اما اگر سراسر زندگی به جلب تأیید دیگران وابسته شود، فرد ممکن است آرام ‌آرام از خود واقعی‌اش فاصله بگیرد.

جامعه تنها رفتار ما را شکل نمی‌دهد؛ گاه حتی خواسته‌هایمان را نیز به ما می ‌آموزد. چه ‌بسا انسانی تمام عمر برای رسیدن به هدفی تلاش کند که نه از نیاز درونی او، بلکه از انتظار خانواده، فشار محیط یا معیارهای رایج موفقیت سرچشمه گرفته است.!

بنابراین، رهایی از اسارت ذهن تنها مسئله‌ای فردی نیست؛ به جامعه‌ای نیز نیاز دارد که در آن تفاوت‌ها تحمل شوند، پرسشگری ارزشمند باشد و انسان‌ها مجبور نباشند برای پذیرفته شدن، همواره نقابی بر چهره داشته باشند.

   فلسفه؛ آزادی از کجا آغاز می ‌شود؟

فیلسوفان در دوره‌های گوناگون کوشیده‌اند به این پرسش پاسخ دهند که انسان چگونه می‌تواند در برابر محدودیت‌های درونی و بیرونی، آزادی خویش را حفظ کند.

رواقیان، از جمله اپیکتتوس، بر تمایز میان امور وابسته به اختیار ما و امور خارج از اختیارمان تأکید می ‌کردند. این دیدگاه دعوتی است به آنکه نیروی خود را صرف آنچه می‌توانیم در آن نقشی داشته باشیم کنیم و از فرسودن خویش در برابر واقعیت‌هایی که قادر به تغییرشان نیستیم، بپرهیزیم.

البته این نگرش به معنای تسلیم در برابر بی‌عدالتی نیست؛ زیرا بسیاری از شرایط اجتماعی را می‌توان با تلاش فردی و همکاری جمعی تغییر داد. مقصود آن است که میان پذیرش واقعیت موجود و تأیید آن تفاوت بگذاریم.

از سوی دیگر، اندیشه‌های باروخ اسپینوزا ما را به شناخت علت‌های هیجان‌ها و تمایلاتمان فرامی‌خوانند. هرچه بیشتر بفهمیم چرا می‌ترسیم، چرا خشمگین می‌شویم و چرا به باوری خاص چسبیده‌ایم، امکان آنکه آگاهانه‌تر رفتار کنیم افزایش می‌یابد.

ذهنی که علت واکنش‌های خود را نمی‌شناسد، ممکن است اسیر آن‌ها بماند؛ اما ذهنی که به مشاهده و شناخت خویش می‌پردازد، کم ‌کم میان احساس و عمل فاصله‌ای آگاهانه ایجاد می ‌کند.

در روزگار معاصر نیز ویکتور فرانکل، روان‌پزشک و نویسنده، بر اهمیت یافتن معنا در زندگی تأکید داشت. از دیدگاه او، انسان حتی در شرایط دشوار نیز می‌تواند در جست‌وجوی معنایی برای زیستن باشد. این اندیشه یادآور می ‌شود که آزادی همیشه به معنای انتخاب تمام شرایط زندگی نیست؛ گاهی به معنای یافتن راهی انسانی برای پاسخ دادن به شرایطی است که انتخابشان نکرده‌ایم.

پس آزادی ذهن، رهایی از هرگونه فکر و احساس نیست؛ توانایی شناخت آن‌ها، سنجیدنشان و انتخاب واکنشی سنجیده‌تر است.

نقش ادبیات بر ذهن

ادبیات نه‌ تنها در شناخت اسارت انسان در ذهن خویش نقش دارد، بلکه یکی از عمیق‌ترین ابزارهای کشف این اسارت و گشودن راه رهایی از آن است. شاعران و نویسندگان بزرگ، با نفوذ به لایه‌های پنهان روح انسان، اندیشه‌ها، هراس‌ها، حسرت‌ها و تناقض‌هایی را آشکار می‌کنند که گاه خود ما نیز از وجودشان بی‌خبریم. برای مثال، خیام با پرسش‌های ژرف خود درباره هستی، گذر زمان و ناتوانی انسان در گشودن رازهای جهان، ما را به تأمل در محدودیت‌های ذهن فرامی‌خواند؛ مولانا از کشمکش درونی انسان و ضرورت رهایی از خود فریبی سخن می‌گوید؛ و صادق هدایت در آثاری چون بوف کور، به جهان تیره ذهن، تنهایی و گرفتار آمدن انسان در چرخه اندیشه‌ها و خاطرات خویش راه می‌یابد.

 در ادبیات جهان نیز داستایفسکی با کاوش در وجدان، گناه، تردید و کشمکش‌های درونی شخصیت‌هایش نشان می‌دهد که انسان گاه بیش از آنکه اسیر شرایط بیرونی باشد، در پیچ‌وخم ذهن و روان خویش گرفتار است.

 ادبیات در حقیقت آینه‌ای است که انسان را نه آن‌گونه که دوست دارد دیده شود، بلکه گاه آن‌گونه که در ژرفای وجود خویش هست، به او نشان می‌دهد. شاید یکی از رسالت‌های بزرگ شعر و داستان همین باشد که دیوارهای نامرئی ذهن را آشکار سازند و به ما بیاموزند که شناخت خویشتن، نخستین گام در راه رهایی از خویشتنِ ناآگاه است.!

چگونه از زندان ذهن فاصله بگیریم؟

رهایی از اسارت ذهن با یک تصمیم ناگهانی حاصل نمی‌شود. این رهایی بیشتر به تمرینی مداوم شباهت دارد؛ تمرینی برای آنکه میان آنچه در ذهن می‌گذرد و آنچه در جهان واقعیت دارد، مرزی روشن‌تر بکشیم.

نخست، باید اندیشه‌های خود را به پرسش بگیریم. هرگاه به این نتیجه رسیدیم که کسی ما را نادیده گرفته، آینده‌ای تاریک در انتظار ماست یا یک شکست به معنای بی‌ارزشی ماست، از خود بپرسیم: چه شواهدی برای این نتیجه دارم؟ آیا احتمال دیگری نیز وجود دارد؟ آیا با خود همان‌گونه سخن می‌گویم که با دوستی عزیز سخن می‌گفتم؟

دوم، باید بیاموزیم که هر فکری حقیقت نیست و هر احساسی نیز فرمانی برای عمل کردن نیست. احساس ترس می ‌تواند هشداری سودمند باشد، اما همیشه نشانه وجود خطری واقعی نیست. خشم ممکن است از رنجشی عمیق خبر دهد، اما هرگز به این معنا نیست که هر واکنشی در لحظه خشم، درست و سنجیده خواهد بود.

سوم، لازم است بخشی از توجه خود را به اکنون بازگردانیم. مشاهده آگاهانه محیط، گفت‌وگوی صمیمانه با دیگران، مطالعه، هنر، طبیعت و انجام فعالیت‌هایی که برایمان معنا دارند، می‌توانند به ما کمک کنند از چرخه تکراری افکار فاصله بگیریم.

چهارم، باید شجاعت استقلال فکری را در خود پرورش دهیم. نه هر آنچه اکثریت می ‌پذیرند درست است و نه هر آنچه متفاوت است ارزشمند. اندیشه مستقل، نه مخالفت همیشگی با دیگران، بلکه توانایی شنیدن، سنجیدن و داوری کردن بر پایه دلیل است.

و سرانجام، باید بپذیریم که انسان موجودی خطاپذیر است. ما همیشه نمی‌توانیم افکار خود را کنترل کنیم، گذشته را از ذهن بزداییم یا بر تمام احساساتمان مسلط شویم. گاهی گفت‌وگو با روان‌شناس یا روان‌درمانگر نیز می‌تواند در شناخت الگوهای ریشه‌دار و یافتن راه‌های مؤثرتر برای مواجهه با آن‌ها سودمند باشد.

آزادی ذهن به معنای آن نیست که دیگر هرگز نگران، اندوهگین یا گرفتار تردید نشویم؛ بلکه به این معناست که اجازه ندهیم هر نگرانی، اندوه یا تردیدی، بی‌چون ‌وچرا سرنوشت ما را تعیین کند.

  فرمانروایی بر خویشتن

در نهایت باید سنجبد؛ انسان تا چه اندازه اسیر ذهن خویش است؟ پاسخ، نه اسارت مطلق است و نه آزادی کامل. ذهن، هم بزرگ‌ترین ابزار شناخت ماست و هم می‌تواند به سرچشمه محدودیت‌هایمان تبدیل شود. به کمک آن جهان را می‌شناسیم، آینده را تصور می ‌کنیم و برای زندگی معنا می ‌سازیم؛ اما اگر از اندیشه‌های خود غافل بمانیم، ممکن است در جهانی زندگی کنیم که بیش از آنکه از واقعیت ساخته شده باشد، از ترس‌ها، خاطره‌ها و پیش‌داوری‌هایمان شکل گرفته است.!

شاید یکی از دشوارترین وظایف انسان این باشد که بیاموزد میان صدای ذهن و حقیقت فاصله بگذارد؛ گذشته را به یاد آورد، بی‌آنکه در آن سکونت کند؛ به آینده بیندیشد، بی‌آنکه قربانی نگرانی‌های آن شود؛ و در جامعه زندگی کند، بی‌آنکه تمام ارزش خویش را به داوری دیگران واگذار سازد.

ذهن را نمی‌توان خاموش کرد و شاید خاموشی آن نیز مطلوب نباشد. آنچه باید آموخت، هنر گفت‌وگو با ذهن است؛ شنیدن بی‌آنکه هر سخنش را حقیقت بپنداریم، اندیشیدن بی‌آنکه در گرداب اندیشه غرق شویم و احساس کردن بی‌آنکه اسیر هر احساس بمانیم.

شاید آزادی حقیقی از آن لحظه آغاز شود که انسان درمی‌یابد هر فکری که از ذهنش می‌گذرد، فرمانی نیست که باید از آن اطاعت کند.

در آن لحظه، دیوارهای زندان نامرئی اندکی عقب می‌نشینند و انسان درمی‌یابد که اگرچه نمی‌تواند همیشه نخستین اندیشه خود را انتخاب کند، می‌تواند بیاموزد چگونه آن را بررسی کند و چه پاسخی به آن بدهد.

و این، آغاز فرمانروایی بر خویشتن است.