فاضل تونی استاد بزرگ فقه و عرفان و ادب معاصر

محمدحسین فاضل تونی، (۸ دی ۱۲۵۷ ، تون (فردوس امروزی) – ۱۲ بهمن ۱۳۳۹، فقیه مجتهد
واستاد برجستهٔ فلسفه، منطق و ادبیات عرب در دانشگاه تهران بود.
«فاضل تونی». شیخ محمدحسین فاضل پسر ملا عبدالعظیم ، در تون (فردوس به سال 1257 هَ
. ش . تولد یافت . پدر و مادرش هر دو درزادگاه او درگذشتند. در مورد علت نامگذاری وی به
«فاضل»، خود ایشان می گوید: «عادت مرحوم ادیب نیشابوری این بود که درس هر روز را می بایستی
یکی از شاگردان بخواند. در روز چهارم، نوبت به من رسید، که از دیگران بهتر خواندم. مرحوم ادیب
گفت: «این رجلِ فاضل کیست؟!» مرا پیش خود خواند و در پهلوی خود نشانید، بدین سبب از آن روز به
«فاضل» مشهور شدم» فاضل تونی در مدارس قدیم تحصیل کرد و در ادبیات ایران و زبان عرب
اطلاعات وسیع داشت .هوش و حافظه عجیب، شور و اشتیاق کامل نسبت به علم و معرفت، ملازمت
اساتید طراز اول و ممارست خستگی ناپذیر، همه همآهنگ دست به دست هم داد و موجب شد که وی
استاد کامل و محیط، و عالمی کارآمد و مسلط شود..

بر کرسی استادی

پس از ارتحال «آقا میرزا هاشم اشکوری»، آقای فاضل به «مدرسه دارالشفاء» رفت و در آن جا حوزه
درسی دایر کرد . در سال ۱۳۳۳ ق. در «مدرسه سیاسی» به تدریس عربی پرداخت و پس از چندی،
تدریس فقه و منطق که به ایشان پیشنهاد شده بود، را به عهده گرفت. چندی هم در «دارالفنون» و
«مؤسسه وعظ و خطابه» به تدریس پرداخت.
در سال ۱۳۱۳ ش. تدریس عربی «دارالمعلمین عالی» که تازه افتتاح شده بود، به ایشان محول گشت و
سپس تدریس منطق و فلسفه نیز بدان اضافه شد. همچنین بعد از تأسیس دانشکده معقول و منقول، در
آن دانشکده نیز تدریس می کرد. و به این ترتیب هزاران نفر از مجالس درس ایشان کسب فیض کرده‌اند.
در سال های اخیر، تدریس ایشان منحصر در دانشکده ادبیات و «دانشکده معقول و منقول» بود و در
هر دو دانشکده، اولیای مؤسسه، اساتید، همکاران و دانشجویان، نهایت تجلیل و تکریم را نسبت به آن
بزرگ، مراعات می کردند و همواره با نظر احترام آمیخته با محبت به ایشان می نگریستند.
فاضل تونی، از کسانی بود که علم و دانش را کوثر و مطلوب بالذات می دانند نه وسیله و ابزار تکاثر؛
بدین معنی که به راستی از اوان کودکی تشنه دریافت حقیقت و کسب دانش و فضیلت بود و از یادگرفتن
و یاد دادن لذت می برد. علم و دانش را پرارزش‌ترین و تحصیل آن را جدی‌ترین امور می دانست.

ویژگی‌های علمی و اخلاقی

آقای فاضل، علم را با عمل توأم داشت و همچنان که در زمینه علم و حکمت به عالی‌ترین درجه نایل
آمده بود، از لحاظ تهذیب نفس و تزکیه باطن به سرحدّ کمال رسیده و نسخه‌ای جامع و انسانی کامل
شده بود.در وجود او کبر، خودبینی، تملق، ریا، حب شهرت و دلبستگی به دنیا دیده نمی شد و به واقع بر
خودخواهی و خودپرستی – که سرچشمه همه رذایل اخلاقی است – فایق آمده و از آلودگی ها پاک شده
بود.
رفتار آن مرحوم بی اندازه طبیعی، خودمانی و دور از تصنع و تکلف بود.
از جمله مکارم اخلاقی او، وظیفه شناسی و وقت شناسی بود. همیشه سر ساعت مقرر به وعده خود
حاضر می شد. هیچ کس به یاد ندارد که مرحوم فاضل در طی سال های متمادی، حتی یک روز دیرتر
از وقت معین به درس حاضر شده باشد
«دکتر ذبیح الله صفا»استاد دانشگاه – که مدت ها افتخار شاگردی علامه فاضل تونی را داشته است –
درباره مکارم اخلاق وی می نویسد: «فاضل تونی، برای شاگردان خود، پدری تمام عیار بود؛ پدری که
به اقتضای اعمال فرزندان، مهربانی می کرد یا خشمناک می شد، سخن لطف آمیز می گفت یا تندی و
خشونت می نمود. از آسایش فرزندان خشنود می شد و تأثر آنان قلب مهربانش را به درد می آورد. او
دلی داشت به صفای آب زلال، حیله و تزویر و چاره گری و بداندیشی را مطلقاً نمی شناخت و اصلاً
درک نمی کرد. نظم و ترتیب او در زندگانی و در کار روزانه حتی در آخرین ایامی که توانایی حرکت
داشت، سرمشق بود. علاقه به کار و درس و توجه به وظایفی که بر عهده می گرفت، هنوز هم ضرب
المثل است.»

در گذشت

فاضل تونی در ۱۳۳۳ ش بازنشسته شد و در ۱۳۳۹ش در تهران درگذشت و در شیخانِ قم
دفن شد.جلال‌الدین همایی مادّه تاریخی درباره فوت وی سروده که بر سنگ مزارش حک شده است.

در رثای استاد

اشعاری که در پی می آید، اثر طبع لطیف مرحوم «جلال الدین همایی» (سنا) در رثا و ستایش مرحوم
فاضل تونی است. همایی در این اشعار، ماده تاریخ درگذشت آن مرحوم را کلمه «فاضل تونی» به اضافه
۳ آورده، که ۱۳۸۰ می شود چرا که وی متولد ۱۲۹۸ قمری و متوفای ۱۳۸۰ قمری است. ابیاتی که بر
سنگ لوح فاضل نوشته شده، برگرفته از همین شعر است:
فاضل تونی آن که داشت به فضل * اشتهار و بلند آوای
کرده در کسب علم و دانش، صرف * همه ایام عهد بُرنایی
بود نامش حسین و خُلق حسن * شُهره در علم و فضل و دانایی
هم به تقوا و دین مُسلم بود * هم به درس و فنون مُلایی

به کفاف معیشتی، خرسند * از همه جاه و مال دنیایی

آثار

تألیفات فاضل تونی عبارتند از
حکمت قدیم
الهیات
ترجمه قانون سماع طبیعی
تعلیقه بر شرح فصوص الحکم
حواشی بر اسفار,..